| زنان | جشن‌ها و اعیاد | بزرگداشت‌ها و یادمان‌ها | گوناگون | گفتار گویا |  تماس|

 

 شرايط محيطي ـ زيستي زنان حرمسراي قاجار

بخش نهم

در بخش‌هاي پيشين، به برخي از ويژگي‌هاي حرمسراي شاهان قاجار و رفتار سودجويانه‌ي آنان پرداختيم. به ياد داشته باشيم که همه‌ي اين سياهکاري‌ها زماني روي مي‌داد که کشورهاي اروپايي در حال باز کردن افق هاي ذهن مردم بودند و زنان نيز مي‌رفتند که بند از دست و پاي خويش در عرصه‌هاي مهم زندگي اجتماعي بگشايند.

در همين راستاست که گروهي از دانش‌آموختگان ايراني، راهي اروپا شدند تا از آن سفره دانش و تکامل فرهنگي، بهره‌اي فراچنگ آرند. البته اين حرکت، در جامعه‌ي ايران و بدون ترديد در ميان زنان آن دوره، تأثيري چشمگير داشته‌است. اما پيش از بررسي نقش زنان اين دوره در سياست، بايد نخست اشاره‌اي به محيط زندگي زنان دربار شاهان قاجار داشته باشيم.

محيط حرمسراي شاهي و وضعيت زنان حرم

حرمسراي شاهي عهد قاجار را ديوارهاي بلند و محکمي تشکيل مي‌داد که در مرکز آن حياط بزرگي قرار داشت و دور تا دور آن را اتاق‌هايي جدا و مستقل، همراه با حياط‌‌خلوت‌ها احاطه کرده بود. در اين محيط، زنان و کنيزان شاه همراه با خدمه و ميهمانان گوناگون، زندگي مي‌کردند واز ثروت و تجمل بسياري نيز بهره‌مند بودند.

 هيچ مردي جز شاه حق ورود به آنجا را نداشت. سبک معماري داخل حرمسرا، اصيل و داراي ايوان‌ها و تالارهاي زيبايي بود که با تصويرها و گچ‌بري‌هاي ظريف با استفاده از طلا و لاجورد، زيبايي چشمگيري به وجود مي‌آورد. در زمان ناصرالدين شاه، به دليل افزايش زنان او، حرمسراي قاجار، مي‌بايست تجديد بنا مي‌شد. به همين جهت بر روي خرابه‌هاي بناي قديم که داراي ارزش تاريخي بسياري بود، اندروني جديدي با وسعت بسيار ساخته شد.

نگهداري اندرون شاهي برعهده‌ي سه گروه ويژه بود: گروه اول سربازها بودند که از ارگ و اطراف آن پاسداري مي‌کردند، گروه دوم را فراش‌ها، خدمتکاران زن و مرد (خواجه‌ها) تشکيل مي‌دادند که وظايف دروني حرمسرا را به عهده داشتند و گروه سوم کساني از قبيل باغبان، چراغچي و جاروکش بودند.

 نظارت بر کليه‌ي کارهاي اندرون به‌عهده‌ي «خواجگان» بود که همين مسأله، قدرت و ثروت زيادي براي آنان به‌همراه داشت. اينان علاوه بر رسيدگي به امور زنان، نگهياني و حفاظت از آن‌ها را نيز به‌عهده داشتند. «دَده‌باشي»، لقب افتخاري کنيزان، و «خواجه‌باشي»، نام مردان اين گروه بود. دقت عمل اين افراد در کارشان، محيط حرمسرا را به زنداني بدل ساخته بود که زنان شاه، زندانيان آن بودند.

 يک يا چند تن از اين «خواجگان» که مورد تأييد شاه بودند لقب «آغاباشي» مي‌يافتند که با توجه به نقش حساس خود، يکي از پست‌هاي کليدي دربار در دست آنان بود. ورود و خروج افراد به حرمسرا، بدون اجازه و تأييد آغاباشي نمي‌توانست امکان‌پذير باشد.

حرمسراي شاهي در زمان «فتحعلي‌شاه»، از نظم بسياري برخوردار بود. او سعي مي‌کرد کمتر تحت تأثير حرف‌هاي زنان خود قرار گيرد. به‌همين دليل، دسته‌بندي‌هاي سياسي در زمان او، نتوانست بر فضاي حرمسرا سايه بيندازد. درست برخلاف او «ناصرالدين‌شاه»، در موارد زيادي، تحت تأثير افکار مادر و زنان خود قرار مي‌گرفت.

وضعيت زنان شاه

 چه کساني اجازه‌ي ورود به حرمسراي شاه قاجار را دشتند. در نگاه نخست بايد به دو شرط اوليه توجه کرد و آن عبارت بود از جواني و زيبايي افراد. اگر کسي اين دو شرط را دارا بود بي ترديد اجازه ي ورود به حرمسراي شاهي را مي‌يافت. افراد ديگري که مي‌توانستند به حرمسراي شاهي رفت و آمد داشته باشند عبارت بودند از زنان درجه اول حرمسرا شامل: مادر، خاله، عمه و ساير خانم‌هاي مسن خانواده‌ي سلطنتي.

رده‌ي بعدي را همسران عقدي شاه تشکيل مي‌دادند که معمولأ از خانواده‌هاي قاجار و اشراف درجه‌ي اول کشوري انتخاب مي‌شدند. اين نوع ازدواج‌ها بيشتر جنبه‌ي سياسي داشت و بنا بر دورانديشي‌هاي اجتماعي صورت مي‌گرفت. از جمله گاهي در راستاي آرام کردن رؤساي ايلات و بزرگان کشور انجام مي‌شد.

 همسران عقدي شاه، معمولأ توسط مادر او انتخاب مي شدند و فقط فرزندان اين زنان حق انتصاب به مقام ولايتعهدي را مي‌يافتند. در اين ميان، شمار زنان صيغه‌اي شاه بيشتر از زنان عقدي او بود. اين زنان، يا بنا به ميل شاه انتخاب مي‌شدند، يا سران و بزرگان کشوري، آنا را پيشکش مي‌کردند و يا به صورت اسير، نصيب شاه مي‌گشتند. در ميان زنان حرمسرا، پاره‌اي بيشتر از بقيه، نظر شاه را به خود جلب مي‌کردند و به مقام «سوگلي» نايل مي‌آمدند، که اين وضعيت، داراي حقوق و مزاياي ويژه‌اي نيز بود.

 آخرين مقام را در حرمسرا، کنيزان داشتند که هر يک در هنر خاصي همچون آواز، موسيقي يا رقص ماهر بودند. عده‌اي از اينان نيز اگر توجه شاه را جلب مي‌کردند، به عقد موقت يا صيغه‌ي او درمي‌آمدند.

از وظايف کنيزان، علاوه بر رسيدگي به امور زنان شاه، نگهداري و تربيت فرزندان آنها بود. اين بخش از زنان حرم، عمده‌ترين وسيله‌ي دستيابي به خبرهاي مهم بشمار مي‌رفتند. زنان مهم و پرنفوذ شاه، براي حفظ موقعيت خود در نزد او، خدمتکاران زيبارويي انتخاب و سپس تربيت مي‌کردند که در مواقع حساس براي  جلب توجه بيشتر شاه به خود، آنان را به وي پيشکش مي‌کردند.

 هر يک از زنان حرم به نسبت مقام و نفوذي که نزد شاه داشتند، حقوق معيني دريافت مي‌کردند. خرج زنان درجه‌ي سوم حرمسرا که کنيزان را شامل مي‌شد، با سوگلي‌ها و زناني بود که اينان در خدمتشان بودند. شاه فقط گاهي به آنها از راه لطف، مبلغي به عنوان پاداش مي‌داد. زنان درجه‌ اول شاه، ماهي هفتصد و پنجاه تومان، زن‌هاي درجه‌ي دوم، به نسبت از دويست تا پانصد تومان، و صيغه‌هاي شاه که در رديف سوم قرار داشتند از يکصد تا يکصد و پنجاه تومان مقرري دريافت مي‌کردند.

 بسياري از زنان اندرون شاهي، روز را با پرداختن به کارهاي دستي و هنرهاي گوناگون سپري مي‌کردند. از جمله‌ي اين کارها، خطاطي، شعر و کارهاي دستي از قبيل بافندگي، نساجي، ريسندگي، آوازخواني، رقص، موسيقي، نقاشي و حتي تيراندازي و کمان‌داري بود. از نمونه‌هايي که مي‌توان نام برد آنست که «جيران تجريشي»، سوگلي «ناصرالدين‌شاه»، در سوارکاري بسيار مهارت داشت و «فخرالدوله» دختر «ناصرالدين‌شاه»، در تيراندازی، فرد زبده‌اي به شمار مي‌آمد.

 معمولأ مشاغل ويژه‌اي در اندرون حرمسرا براي ايجاد نظم و نظارت بر کارها، به زنان واگذار مي‌شد. موردهاي زير از آن جمله است:

 تقسيم غذاي اندرون
نظارت بر ‌خانه‌ي اندروني شاه
نظارت بر آبدارخانه و قهوه‌خانه‌ي سلطان
نظارت بر زنان و کارهاي آنان
نظارت بر خزانه‌ي اندرون
نگهداري از وجوه تقديمي و پيشکشي
نامه‌نگاري با دولت‌هاي خارجي و پذيرايي از ميهمانان خارجي و داخلي که به حرم مي‌آمدند.