«اخوان ثالث»، رندی از تبار «خیام»
واژهی «رند»، در«فرهنگ معین» از جمله چنین تعریف شده است:
«زیرک و حیلهگر، آن که ظاهر خود را در ملامت دارد و باطنش سالم باشد، آن که شراب
نیستی دهد و نقد هستی سالک بستاند..»
و در فرهنگ «دهخدا» اینگونه آمده است:
«...ایشان را از این جهت رند خوانند که ظاهر خود را در ملامت دارد و باطنش سلامت باشد. بر گروهی گویند. منکری که انکار او از امور شرعیه از زیرکی باشد نه از جهل. هوشمند و باهوش و هوشیار. آن که با تیزبینی و ذکاوت خاص مرائیان و سالوسان را چنانکه هستند، شناسد. نه چون مردم عامی.
در اصطلاح متصوفان و عرفان، رند به معنی کسی است که جمیع کثرات و تعینات وجوبی ظاهری و امکانی ...را از خود دور کرده و سرفراز عالم و آدم است که مرتبت هیچ مخلوقی به مرتبت رفیع او نمیرسد.»
بسیاری براین صفت، باورمندند که «مهدی اخوان ثالث» رندی است از تبار «خیام». آنان که ویژگیهای والای او را برمیشمرند، بر این صفات تاکید کرده اند که فقر او فخر بود، زندگی پارسایانه و دور از تجملی داشت و مناعت و بزرگواری و ثروت معنویش زبانزد خاص و عام بود.
«حمید مصدق » میگوید که در عین نیازمندی بینیاز بود و برای جیفهی دنیوی سر بر هیچ مقامی خم نکرد. »
و
«مرتضی کاخی» مینویسد:
« «اخوان ثالث»
رند هوشیاری از تراز و سلالهی رندان و راستانی چون «خیام» و «حافظ» بود. او شیفته
ی دو نمونه از انسان بود و با چراغی از شعر و شعور به دنبال این دو آدم می گشت و به
ستایش آنها می نشست. یکی انسان رند باستانی یا به قول خودش، «زندیق»، و دیگری
انسانی ایرانی.
او خود تجسم و تجسد اینگونه رند بود . رندی از تبار بی خدشهی «ابر رند همهی آفاق،
مست راستین، خیام» و «خواجهی خواجگان بزرگ، پاکیزه گهر، بهشتی سرشت، لطیف طبع،
جاودانیاد،حضرت حافظ». رندی نشسته بر پشت زمین که عالمسوز بود و با مصلحتبینی
کاری نداشت. نام این دو بزرگ را با بزرگی دیگر و قدیمتر، یعنی خدایگان عرصهی سخن
پارسی و مظهر نیک پنداری و درست رفتاری و غیرت ایران زمین، «فردوسی»، همیشه با عشق
و ارادت کامل بر زبان میآورد.
بخاطر همین رند و به دنبال چنین پدیدهی فرازمندی از جهان آفرینش و بر اثر روح رندانهای که در جان شیفتهی او شکفته شده بود، سرشار از عشق به زندگی بود گیرم که زندگانی خود را که هرگز با راحت خیال درنیامیخت، چندان به جد نمیگرفت. اما زندگی و زندگی خود را چرا.
رند او مظهر هوش و روشنبینی و همت بلند استغنای طبع و جهانبینی ژرف و شجاعت اخلاقی و تسلیمناپذیری و طنز و طیبت، خلوص باطن و صفا و صداقت و هزار صفت برجستهی دیگر بود، که من هیچکسی را نمیشناسم که از عهدهی وصفش بدرآید. «اخوان» در جستجوی چنین مخلوق عظیمی بود و این مخلوق را در تاریخ، تاریخ زندگی بشر،در شکل کاملش، به صورت «خیام» و «حافظ» دیده بود.
این رند، رند قصه و قصهبارگان نبود؛ وجود داشت. هویت داشت. خور و خواب داشت. مبدأ و معاد داشت. انسان بود. انسان دو پا. انسان فرهنگی ایرانی. او به انسان عشق میورزید . به هر انسانی. خواه ایرانی و خواه غیر ایرانی. کینه توز و کینهورز و خامل منزلت نبود. اما چرا. کینه ورز هم بود. کینهی او به حرامیان و متجاوزان و ریاکاران تاریخ حد وحصر نداشت و در بیان و تبیین این کینه، نه سیاستمدار بود و نه مصلحتجو. اینها به درد کار «ملک» میخورد نه این رند عالمسوز.
ساده بود. خلوص محض بود.
بیتکلف بود. روستایی بود. «من روستاییام، نفسم پاک و راستین». اما تا بخواهی
هوشیار و زیرک و رند بود. حتی در انتهای بیهوشی و فراموشی شبانهاش، باز اگر مطلبی
راجع به شعر و بویژه شعر خودش میشنید، بیدار و قبراق و سردماغ (و به قول
خودش«پلنگ» ) میشد و به قلب حادثه میزد. میخوابید، بیدار میشد. آواز میخواند.
با خلق صنعت میکرد. طنازی و رندی و سرمستی محض می شد. نکته های ماندگار و رندانه و
هوشمندانه ای می گفت که آدم حیرت میکرد و در او غرق می شد. حل میشد و میرفت با
او. استثنایی بود...»
قسمتی از مقالهی «رندی از نسل خیام» نوشتهی مرتضی کاخی
هوشنگ گلشیری» نیز در مقالهای با همین نام یعنی «رندی از تبار خیام»، سه ویژگی بارز را به «اخوان» نسبت میدهد که این سه ویژگی، او را از معاصرانش و حتی «نیما» متمایز میسازد:
«اول این که شعر او در فاصلهی 32 تا 40 (سال سرودن کتیبه که میتوان آن را بتقریب پایان بینش قبلی و شروع بینش جدیدخواند.) و حتی تا همین سالهای اخیر شاهد زمانه بوده است.یعنی برغم آن امیدهای هم دروغین و هم کلیشهای که در آثار اغلب شاعران سیاسی موج میزد، اخوان بر آن چه بود شهادت میداد.
دوم رندی اوست که عامترین مختصهی اوست و دورهی نو اوستایی او را نیز دربرمیگیرد. این رندی که گفتیم میراث «خیام» است و گاه حافظ سبب شده است تا اعتقادات مرحلهای خود را چندان هم به جد نگیرد و حتی خود را به سخره بگیرد، که این خود از مختصات رند است...
سومین مختصهی «اخوان»، تعلق او به ایران است و نفرت او از هرچه بهاصطلاح انیرانی است، آن هم برخلاف رسم زمانه ـ بازگشت به سنت اسلامی شریعتی و آلاحمد از یک سو و فرنگی مآبی از سوی دیگر، که شاید همان سنتی است که از ادبای خراسان چون سید محمود فرخ به ارث به او رسیده است...»
مقالهی «رندی از تبار خیام» نوشتهی
«هوشنگ گلشیری»
چاووشیخوان این کاروانم!
و بالاخره بخشی از موخرهی «از این اوستا» که اخوان ارادت خود را نسبت به بزرگانی چون «فردوسی»، «حافظ» و بویژه «خیام» میرساند:
« من اکنون چاووشیخوان این کاروانم. کاروان بیداری و شرف و رادی و آزادی، کاروان بهزیستی امروزین و درخور امروز. کاروان ابدیت و جاودانگی و اندیشه و ذوق وخرد آدمی و بنیادی برای زندگی که هر روز به اقتضای حاجات و نیازهای زیستن نو میشود. از نو میروید، جوانه میزند و کهنگیها و فرسودگیها و ناهنجاریها را از خود میزداید و دور میکند و به جایش آنچه درخور ولازم و سودمند است میزاید و میآراید، چون پیغام پیروزترین مرد تاریخ عالم، افتخار «نیشابور» چنین است. اگر چه به نام «مارکوس» جرمنی مشهور شده...»
«اخوان» عاشق «ایران»، «مشهد» و «توس» بود. خاک «توس» را که جایگاه «فردوسی» بود، فردوس برین می دانست. آرزو داشت که ارامگاه ابدیش جایی در کنار و جوار رند راستین، «خیام نیشابوری» باشد، یا در کنار حماسهسرای بزرگ ایران، «فردوسی توسی» که افتخار ایران و ایرانی است. و چنین شد. او تنها فردی است که در داخل محوطهی آرامگاه حماسه سرای توس،منزلگاه ابدی دارد. در کنار «فردوسی» که شیفتهی شکوه و جلالش بود.
سالشمار زندگی «مهدی اخوان ثالث»
1307 اسفند، تولد در مشهد.
1326 خردادماه، پایان تحصیل دورهی
هنرستان مشهد (رشتهی آهنگری).
1326 شروع به کار در تهران، معلمی،
لویزان، سلطنتآباد.
1326 کار در پلشت ورامین، معلمی،
سکونت در تهران.
1329 ازدواج با ایران(خدیجه) اخوان
ثالث، دختر عمویش.
1330 چاپ اول ارعنون.
1331 شروع زندگانی مشترک با همسرش
«ایران خانم».
1332 اواخر سال، شروع خدمت سربازی
(بعد از 15 روز خدمت با پرداخت 500 تومان معاف شد).
1333 تولد «لاله»، دختر اولش.
1333 زندان سیاسی (لاله 11ماهه بود
که از زندان آزاد شد).
1335 چاپ اول زمستان.
1336 تولد «لولی»، دختر دوم.
1336 شروع به کار در رادیو.
1338 تولد «توس»، پسر اول.
1338 چاپ اول آخر شاهنامه.
1342 تولد «تنسگل»، دختر سوم.
1344 چاپ اول از این اوستا.
1344 زندان به مدت شش ماه.
1344 تولد «زردشت»، پسر دوم.
1345 چاپ اول منظومهی شکار (که
نوشتن آن مدتی قبل از تاریخ چاپ و انتشار شروع شده بود).
1348 چاپ اول پائیز در زندان.
1348 عزیمت به خوزستان (آبادان) و
شروع به کار در تلویزیون آن شهر.
1348 چاپ اول عاشقانهها و کبود.
1348 چاپ اول بهترین امید (گزینهی
اشعار و مقالات).
1349 چاپ اول برگزیدهی اشعار،
جیبی.
1350 تولد «مزدکعلی» پسر سوم
(علی، نام پدر اخوان بود که به مزدک ضمیمه شد.
1353 درگذشت «لاله»، دختر اول (روز
26شهریور، در اثر افتادن در رودخانهی جلو سد کرج).
1353 بازگشت از آبادان به تهران.
1353 شروع به کار در تلویزیون ملی
ایران.
1354 چاپ اول آوردهاند که
فردوسی... (کتاب کودکان).
1355 چاپ اول درخت پیر و جنگل.
1355 چاپ اول درحیاط کوچک پاییز
در زندان.
1356 شروع به تدریس ادبیات دورهی
سامانی و ادبیات معاصر در دانشگاههای تهران، ملی و
تربیت معلم.
1357 چاپ اول بدعتها و بدایع
نیمایوشیج.
1357 چاپ اول دوزخ اما سرد.
1357 چاپ اول زندگی میگوید اما
باید زیست.
1358 شروع به کار در سازمان
انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی (فرانکلین سابق).
1360 آغاز دورهی بازنشستگی
(بازنشاندگی؟) بدون حقوق از کلیهی مشاغل دولتی. این دوران تا آخر عمر اخوان ادامه
یافت.
1361 چاپ اول عطا و لقای
نیمایوشیج.
1368 چاپ اول ترا ای کهن بوم
وبر دوست دارم.
1368 چاپ اول گزینهی اشعار،
انتشارات مروارید.
1369 سفر به خارج از کشور (اولین و
آخرین سفر) به دعوت «خانهی فرهنگ آلمان»، برگزاری شب شعر از تاریخ 4 تا 7 آوریل
(16 تا 18 فروردین)، سفر به انگلیس، دانمارک، سوئد، نروژ، بازگشت به دانمارک، سفر
به فرانسه به دعوت «انستیتوی ملی تمدنهای شرقی»، سفر مجدد از فرانسه به انگلیس و
بازگشت به ایران.
1369 ورود به ایران در تاریخ 29
تیرماه 1369.
1369 ساعت
10/30 شب یکشنبه 4
شهریور ماه، فوت در «بیمارستان مهر» در تهران.
1369 روز سه شنبه 6 شهریور ماه،
انتقال جنازه به «بهشتزهرا» برای شست و شو.
1369 دوازدهم شهریور، انتقال جنازه از
سردخانهی بهشت زهرا به مشهد (توس) و دفن آن در جوار آرامگاه نیای بزرگش حکیم
ابوالقاسم فردوسی، در باغ شهر توس.
سالشمار زندگی «مهدی اخوان ثالث» از کتاب «باغ بیبرگی»، که به همت «مرتضی کاخی» فراهم آمده، آورده شده است.
بازگشت به صفحهی یادمان اخوان ثالث
• صفحه نخست • نوشتارها • گفتارها • بایگانی • تماس •