«صادق چوبک» و «مهپاره»
سالگشت درگذشت «صادق چوبک»، بهانهاي است تا اندکي به او و کارهايش و از جمله ترجمهي ارزنده و هنرمندانهي او از داستان «مهپاره» که يکي از زيباترين افسانههاي هندي است بپردازيم.
***
«صادق چوبک»، در سال 1295 هجري خورشيدي در بوشهر بهدنيا آمد. پدرش تاجر بود، اما او به دنبال شغل پدر نرفت و به کتاب روي آورد. در بوشهر و شيراز درس خواند و دورهي کالج آمريکايي تهران را نيز به پايان آورد.
در سال 1316 به استخدام وزارت فرهنگ درآمد. اولين مجموعه داستانش را با نام «خيمه شب بازي» در سال 1324 منتشر کرد. «صادق چوبک» در اين اثر و در داستان «چرا دريا توفاني شد» (1328) بيشتر به توصيف مناظر ميپردازد. در عين حال، او شخصيتهاي داستان و روابط و روحيات آنها را نيز به تصوير ميکشاند.
وي نخستين اثر خود را نيز که حاوي سه داستان و يک نمايشنامه بود، تحت عنوان «انتري که لوطيش مرده بود» به چاپ سپرد. از آثار ديگر چوبک که برايش شهرت فراوان به ارمغان آورد، رمانهاي «تنگسير» و «سنگ صبور» بودند.
کتاب «تنگسير» تا کنون به 18 زبان ترجمه شده است. «امير نادري»، فيلمساز ايراني، در سال 1352 بر اساس اين کتاب، فيلمي به همين نام ساختهاست.
در
«سنگ
صبور» جريان سيّال
ذهني روايت و بيان داستان، از زبان افراد مختلف بهکار گرفته شده است.
اين اثر بحث زيادي را در محافل ادبي آن زمان برانگيخت. ديگر آثار داستاني چوبک
عبارتند از:
«چراغ آخر»،
(مجموعه هشت داستان کوتاه)و
«روز اول قبر»
(مجموعه ده داستان کوتاه).
***
«چوبک» به زبان انگليسي مسلط بود و دستي نيز در کار ترجمه داشت. وي قصه معروف «پينوکيو» را با نام «آدمک چوبي» به فارسي برگرداند. شعر «غُراب» اثر «ادگار آلن پو» نيز به همت وي ترجمه شد. آخرين اثر منتشرشدهاش هم ترجمهي حکايت هندي عاشقانهاي به نام «مهپاره» بود که در زمستان 1370 منتشر گرديد.
«چوبک» از اولين کوتاه نويسان قصهي
فارسي است و پس از
«محمدعلي جمالزاده»
و
«صادق هدايت»
ميتوان از او به
عنوان
يکي از پيشروان قصهنويسي جديد ايران نام برد. فرم قصههاي
«جمالزاده»
بيشتر حکايتگونه و شبيه نويسندگان فرانسوي قرن نوزدهم بود.
قصه
هاي
«صادق هدايت»
فراز و نشيب بسيار دارد.
گاهي از نظر
ساختار،
کاملاً استوار و بر اساس معيارهاي قصه نويسي جديد
نوشتهشدهاست
و
گاهي در واقع همان حکايتنويسي
تلقي ميشود که به
چاشني طنز
آميخته است.
در «سنگ صبور» قصه را از زبان شخصيتهاي مختلف ميخوانيم. نحوهي بياني که در آن زمان در قصهنويسي نوپاي ايران کاملا تازگي داشت. وي براي بيان افکار ذهني هرکدام از شخصيتها، ناگزير بود به زبان هر يک از آنها بنويسد و اين امر موجب تغيير فضاي نثر در طول داستان ميشود که نسبت به کارهاي ديگران پيشرفتي جدي محسوب ميشد.
در آثار «چوبک» هر شخصيت داستان به زبان خود، زبان متناسب با فرهنگ و خانواده و سن و سال خويش سخن ميگويد. کودک، کودکانه ميانديشد و کودکانه هم حرف ميزند. زن، زنانه فکر ميکند و زنانه هم حرف ميزند و بدين ترتيب هر يک از شخصيتها به بهترين وجه شکل ميگيرند و شخصيتپردازي موفقي ايجاد ميشود که در بستر حوادث داستان، زيبايي و عمق خوشايندي به داستان ميدهد.
وي در توصيف واقعيتهاي زندگي نيز وسواس زيادي دارد و اين نيز از ويژگيهاي آثار وي است. «چوبک» را به سبب همين دقت نظر در جزئي نگريها و درونبينيها، رئاليست افراطي وگاهي حتي ناتوراليست خواندهاند.
آثار «چوبک» از سالها پيش مورد نقد و بررسي جدي قرارگرفته و در کتابهاي مختلفي از جمله «قصه نويسي» (رضا براهني)، «نويسندگان پيشرو ايران» (محمد علي سپانلو) و «نويسندگان پيشگام در قصه نويسي امروز ايران» (علي اکبر کسمايي)، نوشته هايش تحليل شده اند.
«صادق چوبک» در اواخر عمر بينايياش را از دست داد و در اوايل تابستان 1377، در آمريکا درگذشت. بنا به وصيتش يادداشتهاي منتشر نشده اش را سوزاندند.
سالشمار زندگي صادق چوبک
تولد: تيرماه
1295 در بوشهر. فرزند آقا اسماعيل بازرگان
همسر:
قدسي(1296).
فرزندان: روزبه (1323 ش.) و بابک (1326 ش.)
آموزش
ابتدايي: تا کلاس سوم در مدرسه سعادت بوشهر (1303)
نقل
مکان به شيراز، تحصيل در مدارس شفاعيه، باقريه، سلطانيه و حيات شيراز و
کالج آمريکايي در تهران
در سال
1316،
ازدواج با قدسي، استخدام در وزارت فرهنگ و آغاز
تدريس در مدرسهي
شرافت خرمشهر، سال تحصيلي 17-1316
احضار به خدمت سربازي. سال اول
با عنوان
سرباز
خدمت ميکند، اما
در سال دوم،
به دليل تسلط به زبان انگليسي بهعنوان مترجم خدمتش را در ستاد ارتش به پايان ميآورد
(1319).
در سال 1324 شمسي،
چاپ
اولين کتاب با عنوان
«خيمهشببازي»،
حاوي 11 قصه. بهعلت
قصهي «اسائه
ادب»
ده سالي از انتشار اين کتاب جلوگيري ميشود.
در اين مجموعه
«اسائه
ادب»
به صادق هدايت و
«بعدازظهر
آخر پائيز»
به
مسعود فرزاد هديه شدهاست.
در سال 1328 شمسي،
انتشار
دومين مجموعه قصه با عنوان
«انتري
که لوطيش مرده بود»
حاوي سه
قصه و يک نمايشنامه.
در سال 1329 شمسي،
چاپ قصه
ها در نشريات مختلف و از نخستين دوره مجله سخن به بعد.
در سال
1334 شمسي،
انتشار
چاپ دوم «خيمهشببازي»
پس از ممنوعيت ده ساله. در اين چاپ
«اسائه
ادب»
حذف و
به جاي آن
«آه
انسان»
آمده
بود. سفر به آمريکا براي شرکت در سميناري در دانشگاه هاروارد،
سفر به
مسکو، سمرقند، بخارا و تاجيکستان به دعوت کانون نويسندگان شوروي
و ترجمهي «پينوکيو»
اثر «کارلو
کولودي»
به نام «آدمک چوبي».
در سال 1336 شمسي،
ترجمهي «انتري
که لوطيش مرده بود»
توسط «پيتر
لوري»
و چاپ آن در مجلهي «دنياي
جديد نويسندگي»
شماره 11.
در سال 1338 شمسي،
ترجمه
شعر «غرابِ»
«ادگار
آلن پو»
در نشريهي «کاوش»
در سال
1341 شمسي،
تهيهي
فيلم «دريا»
بر اساس قصهي
«چرا
دريا توفاني شده بود»،
از مجموعه
«انتري
که لوطيش مرده بود»
به وسيلهي «ابراهيم
گلستان»
و با شرکت
«فروغ
فرخزاد»،
که ناتمام ماند.
در سال 1342 شمسي،
چاپ
رمان «تنگسير»
که به
همسرش
قدسي،
هديه
کردهاست.
اين رمان به زبان هاي مختلف ترجمه شده است.
در سال 1344 شمسي،
چاپ
کتاب «چراغ
آخر»
که حاوي 8 داستان کوتاه و يک شعر است. انتشار کتاب
«روز
اول قبر»
که حاوي ده قصه و يک نمايشنامه
به نام «هفتخط»
است.
اين کتاب
به «روزبه چوبک»
هديه شده است. نمايشنامهي
«هفتخط»
توسط دانشجويان ژاپني دانشگاه شيراز به روي صحنه رفته است.
در سال 1345 شمسي،
انتشار
رمان «سنگ
صبور»
که آن را به زادگاهش بوشهر هديه کرده است.
در سال 1346 شمسي،
مصاحبه
«صدرالدين
الهي»
با «پرويز
ناتل خانلري»
( درباره چوبک )
در سال 1348 شمسي،
چاپ
نوشتهاي
از «نصرت
رحماني»
با عنوان «درازناي
سه شب پرگو»
در
روزنامه آيندگان.
در سال 1349 شمسي،
تدريس
در دانشگاه
«يوتا»
به مدت يک سال به عنوان استاد مهمان.
در سال 1351 شمسي،
قبول
دعوت براي شرکت در کنفرانس نويسندگان آسيايي و آفريقايي در آلماتا، قزاقستان شوروي.
چاپ برگزيده آثار چوبک به زبان روسي در مسکو توسط
«کميساروف»
و بانو «عثمانووا».
انتشار ضميمهاي در
روزنامهي
اطلاعات با عنوان
«ويژهي
صادق چوبک».
در سال 1353 شمسي،
نمايش
فيلم سينمايي «تنگسير»
به کارگرداني
«امير
نادري»
بر اساس نوشتهي «چوبک»،
ترجمه «مسيو
ايلاس»
توسط پروفسور
«ويليام
هناوي»،
استاد زبان فارسي دانشگاه پنسيلوانيا.
«چوبک»
در اين سال خود را بازنشسته ميکند؛
بعد از مدتي راهي انگلستان ميشود
و سپس به آمريکا ميرود.
«آقا
اسماعيل»
پدر «چوبک»
در سن 79 سالگي در لندن فوت ميکند.
در سال
1358 شمسي،
ترجمهي «سنگ
صبور»
به انگليسي توسط
«محمدرضا
قانونپرور».
اين ترجمه در سال 1368 به وسيله انتشارات مزدا در کاليفرنيا انتشار يافت.
تر جمهي «روز
اول قبر»
در سال 1359
در سال 1361 شمسي،
ترجمهي
برگزيدهاي
از آثار «چوبک».
در سال 1369 شمسي،
بزرگداشت «چوبک»
در دانشگاه کاليفرنيا(برکلي)،
(19
فروردين برابر با 8 آوريل).
در سال
1370 شمسي،
انتشار
کتاب «مهپاره»
(ترجمه)، انتشارات نيلوفر، تهران.
در سال 1371 شمسي،
اختصاص
نشستي در کنفرانس مطالعات خاور ميانه در شهر پورتلند آمريکا، به قصهنويسي
«چوبک».
سخنرانان: محمدرضا قانونپرور،
فريدون فرخ، و محمدمهدي خرمي.
در سال
1373 شمسي،
اختصاص
بخشي از مجلهي
ايرانشناسي به
«صادق چوبک».
در سال 1377 شمسي،
خاموشي
در بيمارستاني در شهر
«برکلي»
کاليفرنيا در 13 تيرماه 1377.
***
بخش بالا عمدتاً از سايت «فرهنگسرا» برگرفته شدهاست.
در پیوند با مطلب «صادق چوبک»:
با «صادق
چوبک»، در باغ يادها
مهپاره
• صفحه نخست • نوشتارها • گفتارها • بایگانی • تماس •